Địa chi là gì? 12 con giáp, 12 giờ và 12 cung trên lá số

Mười hai con giáp là thứ quen thuộc nhất của lịch Á Đông: ai cũng biết mình tuổi gì. Đằng sau mười hai con vật ấy là mười hai địa chi, một hệ đếm dùng cho năm, tháng, ngày, giờ, và cũng là “bản đồ” mười hai ô của lá số tử vi. Nếu thiên can giống như sắc thái của thời gian, thì địa chi giống như vị trí của nó.

Bài này đi qua mười hai địa chi, cách chúng xuất hiện trên lá số và các quan hệ hợp, xung mà bạn sẽ gặp liên tục khi đọc tử vi.

Tóm tắt

• Có 12 địa chi: Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi, xen kẽ dương, âm, mỗi chi mang một hành.
• Địa chi vừa là tên năm (con giáp), vừa là tên tháng, giờ, và là tên cố định của 12 ô trên lá số.
• Chi năm sinh an nhiều vòng sao theo tuổi; chi của cung quyết định độ sáng của sao trong cung đó.
• Các quan hệ tam hợp, lục hợp, lục xung, tứ hành xung đều dựa trên địa chi.

Mười hai địa chi

Chi	Con giáp	Âm dương	Hành	Giờ
Tý	Chuột	Dương	Thủy	23–1 giờ
Sửu	Trâu	Âm	Thổ	1–3 giờ
Dần	Hổ	Dương	Mộc	3–5 giờ
Mão	Mèo	Âm	Mộc	5–7 giờ
Thìn	Rồng	Dương	Thổ	7–9 giờ
Tỵ	Rắn	Âm	Hỏa	9–11 giờ
Ngọ	Ngựa	Dương	Hỏa	11–13 giờ
Mùi	Dê	Âm	Thổ	13–15 giờ
Thân	Khỉ	Dương	Kim	15–17 giờ
Dậu	Gà	Âm	Kim	17–19 giờ
Tuất	Chó	Dương	Thổ	19–21 giờ
Hợi	Lợn	Âm	Thủy	21–23 giờ

Người Việt gọi Mão là con Mèo, trong khi lịch Trung Hoa dùng con Thỏ; đây là khác biệt văn hóa, không ảnh hưởng gì đến cách tính.

Bốn chi Thìn, Tuất, Sửu, Mùi đều thuộc Thổ, đứng ở bốn góc chuyển mùa. Hai cặp Dần Mão (Mộc, mùa xuân), Tỵ Ngọ (Hỏa, mùa hạ), Thân Dậu (Kim, mùa thu), Hợi Tý (Thủy, mùa đông) cho thấy địa chi gắn chặt với vòng bốn mùa.

Địa chi trong năm, tháng, ngày, giờ

• Năm: con giáp của năm. Năm 2026 là Ngọ, năm 2027 là Mùi. Cũng như can, chi năm đổi vào mùng 1 Tết.
• Tháng: tháng Giêng âm lịch luôn là tháng Dần, tháng Hai là Mão, cứ thế đến tháng Chạp là Sửu.
• Ngày: mỗi ngày mang một can chi, xoay vòng 60 ngày.
• Giờ: một ngày chia 12 giờ, mỗi giờ dài hai tiếng, bắt đầu từ giờ Tý lúc 23 giờ. Vì giờ Tý vắt qua nửa đêm, người sinh từ 23 giờ đến 24 giờ cần lưu ý thêm, xem bài sinh giờ giao thời tính sao.

Vòng 60 Giáp Tý. Can và chi ghép với nhau theo nguyên tắc dương đi với dương, âm đi với âm, nên không có “Giáp Sửu” hay “Ất Tý”. Mười can và mười hai chi ghép như vậy tạo ra 60 tổ hợp, từ Giáp Tý đến Quý Hợi, rồi lặp lại. Đó là lý do người ta nói “sáu mươi năm một vòng hoa giáp”.

Địa chi trên lá số tử vi

Lá số có 12 ô xếp quanh một ô trung tâm. Mỗi ô mang tên một địa chi cố định: Tý ở hàng dưới cùng, đi theo chiều kim đồng hồ qua Sửu, Dần ở góc dưới bên trái, lên Mão, Thìn, Tỵ ở góc trên bên trái, sang Ngọ, Mùi, Thân ở góc trên bên phải, rồi xuống Dậu, Tuất, Hợi. Chiều này gọi là chiều thuận.

Tên các cung (Mệnh, Phụ Mẫu, Phúc Đức…) thì không cố định: chúng được an lên các ô địa chi tùy theo tháng và giờ sinh. Vì vậy hai người có thể cùng cung Mệnh nhưng một người Mệnh ở Tý, người kia Mệnh ở Ngọ. Bài 12 cung trong lá số giải thích các cung này.

Địa chi chi phối lá số theo ba đường:

1. Chi của ô quyết định độ sáng của sao. Cùng là Thái Dương, đóng ở Ngọ thì miếu, sáng rực như mặt trời ban trưa; đóng ở Tý thì hãm, như mặt trời lúc nửa đêm. Đây là nền tảng của miếu vượng đắc hãm.
2. Chi năm sinh an nhiều sao. Vòng Thái Tuế, Thiên Mã, Hồng Loan, Thiên Hỷ, Đào Hoa, Cô Thần, Quả Tú, Thiên Khốc, Thiên Hư, Long Trì, Phượng Các, Hoa Cái… đều dựa vào chi năm. Chi năm còn cho biết tiểu vận khởi từ cung nào và Thân chủ là sao gì.
3. Chi của giờ sinh an các sao theo giờ như Văn Xương, Văn Khúc, Địa Không, Địa Kiếp, và cùng với tháng sinh định ra vị trí cung Mệnh, cung Thân.

Hợp và xung giữa các địa chi

Bốn quan hệ dưới đây xuất hiện ở khắp nơi trong tử vi, từ cách đọc cung đến xem tuổi:

• Tam hợp (ba chi cách nhau bốn ô, tạo thành tam giác): Thân Tý Thìn, Dần Ngọ Tuất, Tỵ Dậu Sửu, Hợi Mão Mùi.
• Lục hợp (nhị hợp, từng cặp): Tý Sửu, Dần Hợi, Mão Tuất, Thìn Dậu, Tỵ Thân, Ngọ Mùi.
• Lục xung (hai ô đối diện): Tý Ngọ, Sửu Mùi, Dần Thân, Mão Dậu, Thìn Tuất, Tỵ Hợi.
• Tứ hành xung (bốn chi tạo hình chữ thập): Tý Ngọ Mão Dậu, Dần Thân Tỵ Hợi, Thìn Tuất Sửu Mùi.

Trên lá số, tam hợp và xung chiếu là xương sống của cách đọc tam phương tứ chính. Khi xem tuổi, chúng là lớp đánh giá nhanh và khá thô. Bài tam hợp, xung chiếu là gì đi sâu hơn vào cách dùng từng quan hệ.

Ví dụ: đọc địa chi trên một lá số giả định

Giả sử một người nam sinh năm Mậu Thìn (1988), giờ Mão.

• Chi năm là Thìn, thuộc nhóm tam hợp Thân Tý Thìn. Vì vậy Thiên Mã đóng ở Dần, tiểu vận năm đầu khởi từ cung Tuất, và các năm Dần, Mão, Thìn là ba năm Tam Tai theo cách tính dân gian (xem hạn Tam Tai).
• Thìn xung Tuất, nhị hợp với Dậu: khi xem tuổi, người ta sẽ nhắc tuổi Tuất là xung, tuổi Dậu là hợp. Đây chỉ là một lớp tham khảo nhỏ.
• Giờ Mão thuộc nhóm giờ Mão, Dậu, nên cung Thân của người này nằm cùng ô với cung Thiên Di.
• Nếu cung Mệnh an ở Ngọ, sao nào đóng ở đó sẽ được đọc độ sáng theo chi Ngọ, và cung Thiên Di đối diện nằm ở Tý.

Chỉ từ chi năm và chi giờ, ta đã khoanh được khá nhiều điểm trên lá số trước khi nhìn đến một chính tinh nào.

Gợi ý cho người mới

• Thuộc mười hai chi theo thứ tự và vị trí của chúng trên lá số; đây là việc nên làm đầu tiên.
• Nhớ bốn nhóm tam hợp bằng hình tam giác, sáu cặp xung bằng các ô đối diện.
• Đừng gắn tính cách cố định cho con giáp. “Tuổi Dần thì nóng, tuổi Mùi thì hiền” là lối nói vui; tử vi đọc cả lá số chứ không đọc riêng con giáp.

Lập lá số miễn phí để thấy mười hai địa chi xếp quanh lá số của bạn, xem cung Mệnh nằm ở chi nào và các sao theo tuổi đóng ở đâu.

Nội dung mang tính tham khảo, chiêm nghiệm.